U Delmenhorstu u Njemačkoj, u Hanse-Wissenschaftskolleg Institute for Advanced Study, od 9. do 10. aprila 2026. godine održana je radionica pod nazivom Yugoslav Women Film Workers and Their Films. Radionici je kao posebna gošća prisustvovala direktorica Filmskog Centra Sarajevo i bh. redateljica Ines Tanović.

U organizaciji dr. Vesi Vuković sa Univerziteta u Bremenu, prof. dr. Winfrieda Pauleita sa Univerziteta u Bremenu i prof. dr. Sanje Bahun sa Univerziteta u Essexu, dvodnevna radionica okupila je filmske radnike, teoretičare i istraživače koji su kroz predavanja i projekcije analizirali značaj žena u jugoslavenskoj kinematografiji.

Ines Tanović na radionici je učestvovala kao autorica iz perioda jugoslavenskog filma, predstavljajući svoja dva kratka igrana filma Ideja iz 1987. i Čovjek “S” iz 1989. godine. Oba filma bila su zapažena od strane filmske kritike i uvrštena u takmičarski program Martovski festival, nekadašnjeg Festivala kratkometražnog i dokumentarnog filma u Beogradu, jednog od najznačajnijih festivala te vrste u bivšoj Jugoslaviji, na kojem su svoje kratke i dokumentarne filmove predstavljali najistaknutiji autori tog perioda. Tokom karijere radila je na igranim i dokumentarnim filmovima, televizijskim emisijama, kampanjama i muzičkim spotovima, a poznata je po filmovima Sindrom (1998), Naša svakodnevna priča (2015) i Sin (2019), za koje potpisuje režiju i scenarij.

Fokus radionice bio je na opusu filmskih radnica iz perioda od 1945. do 1991. godine, s posebnim osvrtom na žene koje su djelovale iza kamere i čiji je doprinos često ostajao zanemaren u historiji jugoslavenskog filma. Iako su muškarci dominirali pozicijama režisera, scenarista i direktora fotografije, veliki broj žena radio je kao montažerke, producentice, scenaristice i autorice dokumentarnih i eksperimentalnih filmova. Njihova imena i rad često nisu bili adekvatno dokumentovani, zbog čega je radionica bila posvećena očuvanju sjećanja na njihov doprinos kroz razgovore, analize i projekcije filmova. Organizatori su posebno istakli važnost restauracije, digitalizacije i arhiviranja ovih filmskih djela kako bi se sačuvala kulturna memorija žena u jugoslavenskoj filmskoj industriji.

Predavanje o Ljiljani Jojić održao je prof. dr. Nikica Gilić pod nazivom Ljiljana Jojić, the First Feature Film Author from Socialist Croatia. Gilić je doktorirao filmske studije u Zagrebu, gdje danas predaje na Akademiji dramske umjetnosti. U svom izlaganju govorio je o Ljiljani Jojić kao prvoj hrvatskoj redateljici koja je tokom četiri decenije jugoslavenske filmske produkcije snimila dugometražni igrani film. Njen film Priko sinjeg mora, nastao u produkciji Zagreb filma, ujedno je i njen jedini dugometražni igrani film. Film je koncipiran kao spoj tri priče iz njenih ranijih kratkih filmova, uz dodatno snimljene scene koje povezuju narativ u jedinstvenu cjelinu. Nakon toga, Jojić je radila i kao redateljica televizijske drame Lidija.

Prof. dr. Nevena Daković, profesorica Fakulteta dramskih umjetnosti u Beogradu, direktorica Instituta za pozorište, film, radio i televiziju te voditeljica doktorskih studija, održala je predavanje Soja Jovanović: The Game of Adaptations or From Stage to Screen. Predavanje je bilo posvećeno Sofiji Soji Jovanović, prvoj filmskoj redateljici na prostoru Jugoslavije, koja je paralelno djelovala i u teatru. Soja Jovanović ostala je posebno poznata po filmskim adaptacijama klasičnih komedija Branislava Nušića i Jovana Sterije Popovića, a Daković je posebno izdvojila potcijenjeni film Diližansa snova iz 1960. godine.

Dijana Jelača, profesorica na odsjeku za film na Brooklyn Collegeu, održala je prezentaciju Film Editing and Women’s Labour in Yugoslav Socialist Film. Predavanje se bavilo istraživanjem ženskog autorstva u jugoslavenskom socijalističkom filmu izvan režije i scenarija, s posebnim fokusom na montažu. Jelača je govorila o doprinosu žena u montaži filmova, radu koji je kroz historiju filmske teorije i diskusija o autorstvu često bio marginaliziran i potcijenjen.

Viši asistent Akademije scenskih umjetnosti u Sarajevu, Nebojša Jovanović, održao je predavanje Defiant Desire of Vesna Ljubić. Jovanović je istakao da, uprkos tome što je Vesna Ljubić bila jedna od najznačajnijih redateljica sedamdesetih i osamdesetih godina u Jugoslaviji, njeni filmovi često izostaju iz historijskih pregleda jugoslavenske kinematografije. Kombinirajući feminističku teoriju, psihoanalizu i marksistički teorijski okvir, Jovanović je analizirao filmove Simha (1975), Prkosna Delta (1980) i Posljednji skretničar uzanog kolosijeka (1986).

Gal Kirn, docent kulturne sociologije iz Slovenije, predstavio je izlaganje On the Forgotten Heritage of Ana Nuša Dragan, posvećeno autorici koja se smatra jednom od pionirki video umjetnosti u Jugoslaviji. Petra Belc Krnjaić održala je predavanje Mitra Mitrović and Vukica Đilas: Reframing Authorship in Yugoslav Cinema, u kojem je analizirala dvije različite vrste rada na filmu kroz primjere Mitre Mitrović i njene kćerke Vukice Đilas. Mitrović je bila prva žena sekretarka Ministarstva obrazovanja Jugoslavije i imala je značajnu ulogu u oblikovanju institucionalnih i političkih okvira jugoslavenske kinematografije, dok je Vukica Đilas djelovala kao amaterska redateljica.

Adrian Pelc, postdoktorski istraživač na Univerzitetu u Beču pri odsjeku za slavenske studije, održao je predavanje The Monstrous Feminine Revisited: Zora Dirnbach and Yugoslav Horror Film. Predavanje je bilo posvećeno značaju Zore Dirnbach za razvoj horor žanra u jugoslavenskom filmu. Dirnbach je bila scenaristica filma Deveti krug redatelja Francea Štiglica iz 1960. godine, koji je bio nominovan za Oscara. Pelc se posebno fokusirao na njene manje poznate filmove poput Noć poslije smrti redatelja Branka Ivande iz 1974. i Đavolje sjeme redatelja Vanče Kljakovića iz 1979. godine.

Filmska kritičarka, pedagoginja i festivalska programerka Anja Banko održala je predavanje Silent Cuts, posvećeno Milki Badjuri, jednoj od pionirki slovenskog filma. Badjura je bila među najpriznatijim montažerkama svog vremena, a najveći dio karijere sarađivala je sa suprugom Metodom Badjurom, s kojim je radila na više od stotinu filmova. Njihov opus obuhvatao je dokumentarne filmove, reportaže i newsreel produkciju, među kojima se izdvajaju Slovensko primorje (1948), Naši lipicanci (1951) i Pomlad v Beli krajini. Na inicijativu slovenskih filmskih radnika, Milkino ime je naknadno pridruženo imenu njenog supruga u nazivu nagrade za životno djelo.

Ana Grgić, filmska istraživačica i kulturna radnica, održala je predavanje o Mariji Marić, autorici čiji filmovi, poput radova Vesne Ljubić, nikada nisu dobili adekvatnu restauraciju niti digitalizaciju. Marić je tokom karijere radila na desetinama dokumentarnih filmova, televizijskih emisija te kratkih i dugometražnih igranih filmova, a njeni igrani filmovi najčešće su za protagonistkinje imali žene.

Dušan Radović, vanredni profesor na Univerzitetu Durham u Velikoj Britaniji, posvetio je svoje izlaganje filmu Vesela klasa autorice Bojane Marijan. Film je predstavljen kao kritika poslijeratne Jugoslavije koja se bavi socioekonomskim promjenama i tranzicijom od tržišnog socijalizma prema političkoj decentralizaciji.

Damjana Patcheva, viša filmologinja Kinoteke Sjeverne Makedonije, održala je predavanje o Veri Kličkovoj i Afroditi Marković, pionirkama makedonskog filma. Iako je Jugoslavija promovirala ideju rodne ravnopravnosti, filmska industrija u Makedoniji, kao i u ostatku države, prvenstveno je slavila autorstvo redatelja, dok je doprinos žena često ostajao zanemaren. Vera Kličkova bila je etnologinja i redateljica čiji su radovi spajali akademsko istraživanje i vizualnu antropologiju, dok je Afrodita Marković kao animatorica ukazivala na marginaliziran položaj animacijskih studija u odnosu na druge filmske forme.

Dr. Katja Stamboldžioski, scenaristkinja dokumentarnih filmova i novinarka državne televizije Slovenije, svoje predavanje posvetila je filmskim radnicama koje su karijeru započele kao novinarke, a kasnije postale scenaristice i redateljice dokumentarnih filmova. U okviru izlaganja analizirala je filmove Žerjavi letijo na jug Dorice Makuc iz 1976. godine, Kolizej, scenaristkinje Helene Koder,  redatelja Žarea Lužnika iz 1984. te film Saturday, Sunday for Marija Alenke Auersperger iz 1983. godine, u režiji Slavka Hrena.

Borjana Gaković, filmska istraživačica, kustosica i autorica, održala je predavanje o Ireni Vrkljan, književnici, autorici audio-knjiga, televizijskoj autorici i voditeljici. Predavanje je bilo posvećeno njenom televizijskom kulturnom serijalu Portreti i susreti, koji je Vrkljan sama inicirala i razvijala kroz svoj rad na televiziji. 

Poseban značaj učešća Ines Tanović na ovoj radionici ogleda se u njenom višedecenijskom autorskom radu i povezanosti sa historijom jugoslavenskog i bosanskohercegovačkog filma. Kao redateljica i scenaristica koja je svoje prve filmove snimala još krajem osamdesetih godina, Tanović predstavlja važan dio generacije filmskih autorica čiji je rad nastajao u periodu jugoslavenske kinematografije. Njena povezanost s filmom prisutna je i kroz porodičnu tradiciju. Njen otac bio je Sejfudin Tanović, s kojim je kasnije osnovala producentsku kuću Dokument Sarajevo, dok je njena majka Christel Tanović radila kao montažerka dokumentarnih i kratkih igranih filmova u Sarajevu.

Upravo zato njeno prisustvo na radionici posvećenoj filmskim radnicama ima dodatnu simboličku i profesionalnu vrijednost. Kao redateljica koja je stvarala još u periodu Jugoslavije, a danas obavlja funkciju direktorice ustanove koja se bavi očuvanjem, restauracijom i konzervacijom filmske građe, Tanović predstavlja direktnu vezu između filmske prošlosti i savremenih napora da se ta historija sačuva. Njeno učešće među filmskim teoretičarima, historičarima i istraživačima koji se bave očuvanjem filmske memorije potvrđuje značaj FCS u procesu zaštite i očuvanja filmskog naslijeđa bivše Jugoslavije.